Zbójnicy w górach – Juraj Janosik

Z cyklu „Zbójnicy w górach” odcinek 3 – zbójnik Juraj Janosik.

Zbójnictwo było zjawiskiem wpisanym w wielobarwne dzieje Karpat. Nigdzie indziej na taka skalę, kompanie chłopskie dowodzone przez hardego harnasia, nie siały postrachu w górskich wioskach i na traktach handlowych. Z drugiej strony zbójnicy cieszyli się szacunkiem wśród miejscowej ludności, bowiem znani byli ze swej szczodrości wobec ludzi im sprzyjających i ukochanych wiejskich dziewek zwanych „frajerkami”. Różne były powody, dla których ludzie porzucali dioliny i wchodzili na rozbójnicka ścieżke w góry, do najczęstszych należały bieda, łatwy sposób wzbogacenia się, ucieczka przed prawem, oraz chęć życia bez ograniczeń. O zbójnikach śpiewano pieśni, opowiadano o ich niecnych wyczynach, oraz tworzono legendy o nadludzkich cechach charakteru. Najważniejszy był harnaś, czyli dowódca kompani, który decydował o wszystkim, co tyczyło się organizacji grupy, jej zbójeckiej działalności, oraz podziału łupu. Do dziś zachowały się prawdziwe historie i bajkowe opowieści dotyczące największych zbójników, a ich faktyczne dzieje warto poznać, gdyż są elementem bogatej, góralskiej kultury. Poznajmy zatem harnasi, którzy nieodłącznie kojarzą się z dziejami Karpat.

Śpiewano o nim pieśni, opisywano niesamowite przygody z jego udziałem, a co najważniejsze szanowano za szlachetne serce – Juraj Janosik to dziś bohater narodowy Słowaków i niewątpliwie najsłynniejszy zbójnik w całych Karpatach. Urodził się we wsi Terchova na Słowacji w 1688 roku, która położona jest w malowniczym paśmie Małej Fatry. O jego życiu wiemy dosyć sporo,bowiem zachowały się akta sądowe, z których prześledzić możemy żywot zbójnika. W młodości zaciagnął się do wojsk powstańczych Franciszka Rakoczego II walczących przeciwko Habsburgom, ale w parę lat później służył w cesarskiej armii jako strażnik w więzieniu na Zamku w Bytczy. Tam właśnie poznał hetmana zbójników Tomasza Uhorczika, z którym zaprzyjaźnił się i związał swe późniejsze losy. Gdy Uhorczik uciekł z więzienia wspólnie postanowili zorganizować kompanię, która od 1711 roku grasowała na Orawie i Liptowie napadając na kupców, handlarzy i podróżnych. Wkrótce Janosik objął dowództwo nad bandą zbójników i przez kilka miesięcy pod jego dyktando kompania siała postrach w północnej Słowacji. Według miejscowych legend Janosik posiadał czarodziejskie przedmioty (ciupagę, pas, siedmiomilowe buty), które zapewniały mu powodzenie w walce, a skradzionymi przedmiotami dzielił się z mieszkańcami orawskich wsi. Zbójecki proceder harnasia z Terchovej nie trwał długo, został ujęty po kilkunastu miesiącach zbójowania i osadzony w więzieniu w Liptowskim Mikulaszu, Tu odbył się sąd nad jego czynami i wykonano najsurowszy wyrok przeznaczony dla przywódców kompani, czyli śmierć na haku. Z czasem legenda Janosika stała się coraz bardziej w całej Słowacji, oraz poza jej granicami, a on sam urósł do miana bohatera narodowego. Wiele miejsc na Słowacji związanych jest z jego działalnością, głównie za sprawą z faktów z życia (m.in. Terchova, Zamek w Bytczy, Liptowski Mikulasz), ale także ludowych przekazów, baśni i legend (m.in. Zamek Orawski, Janosikowe Diery, Valaska Dubova). Janosik stał się jednym z najważniejszych symboli dla Słowaków, jako ten który walczył o niepodległy kraj, oraz „równał świat” zabierając bogatym i rozdając biednym.

Zbójnicy w górach - Janosik prawdziwa historia
Filmowe wersje historii Janosika: Vaclav Jiraćek (film „Janosik – prawdziwa historia” z 2009 r.)

janosik
Vaclav Jiraćek (film „Janosik – prawdziwa historia” z 2009 r.)

Leave Comment